Czy endometriozę widać w USG? Fakty, ograniczenia badań i częste nieporozumienia

Dlaczego pytanie „czy endometriozę widać w USG?” nie ma prostej odpowiedzi

Badanie USG jest jednym z podstawowych narzędzi w ginekologii. Wiele kobiet zakłada więc, że jeśli „wszystko wyszło dobrze na USG”, to na pewno nie mają endometriozy. To duże uproszczenie, które często opóźnia diagnozę o całe lata. Endometrioza to choroba złożona, o różnych postaciach i lokalizacjach, a możliwości ultrasonografii są duże, ale nie nieograniczone.

Kluczowa informacja jest taka: część zmian w przebiegu endometriozy można zobaczyć w USG, ale znaczną część – szczególnie we wczesnych stadiach i w nietypowych lokalizacjach – USG może pominąć. Dlatego ani „prawidłowe USG”, ani „podejrzenie endometriozy w USG” nie są ostateczną odpowiedzią. To tylko element większej układanki diagnostycznej.

Trzeba też odróżnić dwa skrajne podejścia, które są równie szkodliwe:

• „USG nic nie pokazało, więc na pewno nie mam endometriozy” – błędne myślenie, które ignoruje ograniczenia badania.
• „W USG wyszło coś podejrzanego, więc na 100% mam endometriozę” – także uproszczenie, bo podobnie mogą wyglądać inne zmiany, np. torbiele jajnika o innym charakterze.

Precyzyjna odpowiedź na pytanie, czy endometriozę widać w USG, brzmi więc raczej: czasem tak, czasem nie – zależy od rodzaju zmian, ich umiejscowienia, wielkości, aparatu USG oraz doświadczenia badającego. Dopiero zrozumienie tych elementów pozwala świadomie traktować wynik badania, zamiast albo ślepo mu ufać, albo całkowicie go lekceważyć.

Co właściwie „widać” w USG przy endometriozie

Endometrioza nie jest jedną, jednorodną zmianą. To obecność tkanki podobnej do błony śluzowej macicy poza jej jamą, w różnych lokalizacjach. Dla ultrasonografii istotne jest to, jakiego typu struktury powstają z tych ognisk – torbiele, nacieki, zrosty – bo to one odbijają fale ultradźwiękowe.

Endometrioza jajników (torbiele endometrialne) a obraz USG

Najłatwiej rozpoznawalną postacią endometriozy w USG są torbiele endometrialne jajnika, często nazywane „torbielami czekoladowymi”. W badaniu przezpochwowym (transwaginalnym) zwykle mają charakterystyczny obraz:

• wewnątrz torbieli widoczna jest jednorodna, „mleczna”, drobnoziarnista zawartość,
• ściana torbieli bywa stosunkowo gruba, ale regularna,
• często brak jest wyraźnych brodawkowatych wyrośli w świetle torbieli (to odróżnia je np. od niektórych guzów nowotworowych),
• w trybie Dopplera zwykle nie stwierdza się intensywnego unaczynienia wewnątrz torbieli.

W takim przypadku doświadczony ginekolog może w opisie USG napisać: „obraz USG przemawia za torbielą endometrialną” albo „zmiana o charakterze endometrialnym”. To silna przesłanka sugerująca endometriozę jajnika, choć ostatecznego potwierdzenia nadal dostarcza dopiero badanie histopatologiczne (np. po usunięciu torbieli).

Nawet w tej stosunkowo „wdzięcznej” do zobrazowania postaci są jednak zastrzeżenia:

• małe torbiele (kilkumilimetrowe) mogą zostać przeoczone lub uznane za drobne, nieistotne zmiany czynnościowe jajnika,
• nie każda torbiel o „mlecznym” wnętrzu musi być endometriozą – istnieją inne przyczyny podobnego obrazu,
• jedno prawidłowe USG nie wyklucza, że za kilka miesięcy torbiel endometrialna się pojawi.

Głęboko naciekająca endometrioza a możliwości ultrasonografii

Druga, trudniejsza diagnostycznie postać to głęboko naciekająca endometrioza (DIE – deep infiltrating endometriosis). Ogniska mogą zajmować:

• przegrodę odbytniczo-pochwową,
• wiezadła krzyżowo-maciczne,
• ścianę odbytnicy i esicy,
• pęcherz moczowy, moczowody,
• inne struktury w miednicy mniejszej.

Nowoczesne, celowane USG przezpochwowe i przezodbytnicze, wykonane przez specjalistę zajmującego się endometriozą, potrafi wykrywać takie zmiany z dużą czułością. W opisie można spotkać m.in. informacje o:

• hipoechogenicznych guzkach w przegrodzie odbytniczo-pochwowej,
• pogrubiałych i niejednorodnych więzadłach krzyżowo-macicznych z ogniskami nacieku,
• zaciągnięciu tylnej ściany macicy w kierunku odbytnicy,
• ograniczonej ruchomości narządów sugerującej obecność zrostów.

Tego rodzaju nieprawidłowości jak najbardziej mogą być widoczne w USG, ale muszą być aktywnie poszukiwane. Standardowe krótkie badanie „czy wszystko jest OK” często nie obejmuje tak szczegółowej oceny tylnego przedziału miednicy i ścian jelita czy pęcherza.

Mikroskopijne ogniska i wczesne stadia – czego USG nie wyłapie

Najbardziej zdradliwe są drobne, powierzchowne ogniska endometriozy, np. na otrzewnej miednicy mniejszej. Nie tworzą one dużych torbieli ani wyraźnych nacieków, które dawałyby kontrast w obrazie USG. Mogą:

• mieć kilka milimetrów,
• być płaskie, „nakrapiać” powierzchnię otrzewnej,
• nie powodować jeszcze wyraźnych zrostów.

Takie ogniska praktycznie nie są widoczne w USG, nawet przy wykorzystaniu najlepszego sprzętu. Często odpowiadają jednak za dolegliwości bólowe, zwłaszcza jeśli znajdują się w newralgicznych miejscach lub odpowiadają za miejscowy stan zapalny. W takich przypadkach jedyną metodą bezpośredniego uwidocznienia zmian jest zwykle laparoskopia diagnostyczna.

Wniosek jest prosty: USG rejestruje przede wszystkim „produkty uboczne” endometriozy – torbiele, większe nacieki, zrosty. Same mikroskopijne ogniska, bez wyraźnej masy, są poza jego zasięgiem.

Rodzaje USG stosowane przy endometriozie i czym się różnią

Samo hasło „USG ginekologiczne” kryje w sobie różne techniki. Od ich wyboru i jakości wykonania w dużej mierze zależy, czy zmiany endometrialne będą miały szansę się ujawnić.

USG przezbrzuszne – przydatne, ale ograniczone

USG przezbrzuszne to badanie, w którym głowicę przykłada się do skóry brzucha. Jest całkowicie nieinwazyjne, bezbolesne i często stosowane m.in. u dziewcząt, które nie współżyją. Niestety, jego dokładność w ocenie drobnych zmian w miednicy jest ograniczona:

• tkanka tłuszczowa, gazy jelitowe i odległość od narządu do głowicy pogarszają jakość obrazu,
• małe zmiany jajników (szczególnie poniżej 2–3 cm) mogą pozostać niewidoczne,
• struktury położone głęboko w miednicy, np. przegroda odbytniczo-pochwowa, są słabo dostępne.

USG przezbrzuszne może jednak dać cenne wskazówki w przypadkach bardziej zaawansowanych, gdy obecne są duże torbiele endometrialne czy znaczne zrosty powodujące przemieszczenie narządów. U młodych pacjentek, u których nie można wykonać badania przezpochwowego, stanowi podstawową metodę oceny, choć interpretacja musi być bardzo ostrożna.

USG przezpochwowe – standard w diagnostyce miednicy mniejszej

USG transwaginalne (przezpochwowe) to obecnie złoty standard w ocenie narządów miednicy mniejszej u dorosłych kobiet współżyjących. Głowica jest wprowadzana do pochwy, co pozwala:

• znacznie zbliżyć się do macicy, jajników i przegrody odbytniczo-pochwowej,
• uzyskać obraz o wysokiej rozdzielczości,
• ocenić nie tylko wygląd narządów, ale też ich wzajemną ruchomość (próby uciskowe w trakcie badania).

To właśnie w USG transwaginalnym najczęściej udaje się rozpoznać torbiele endometrialne, guzki endometrialne w przegrodzie odbytniczo-pochwowej lub nacieki więzadeł krzyżowo-macicznych. Dodatkowo badanie może wykazać pośrednie objawy zrostów, np.:

• ograniczoną ruchomość jajnika w stosunku do macicy,
• „przyklejenie” jajnika do tylnej ściany macicy lub ściany miednicy,
• nietypowe położenie narządów.

Trzeba jednak pamiętać, że nie każde USG przezpochwowe jest automatycznie „USG pod kątem endometriozy”. Często lekarz skupia się na ocenie błony śluzowej macicy, mięśniaków, wielkości jajników i prostych torbieli. Dokładne szukanie zmian endometrialnych wymaga odpowiedniego protokołu badania i czasu.

Specjalistyczne USG jelit i narządów sąsiednich

W trudniejszych przypadkach, przy podejrzeniu głęboko naciekającej endometriozy, stosuje się również:

• USG przezodbytnicze – lepsza wizualizacja ściany odbytnicy, esicy i przegrody odbytniczo-pochwowej,
• USG dopochwowe z oceną jelit – bardziej zaawansowane techniki, często prowadzone w ośrodkach specjalizujących się w endometriozie.

Takie badania mają na celu dokładne określenie, czy i w jakim stopniu zmiany endometrialne naciekają ścianę jelita, pęcherza lub moczowodów. Informacja ta jest kluczowa przy planowaniu zabiegu operacyjnego – inny będzie zakres operacji, gdy naciek zajmuje tylko warstwę surowiczą jelita, a inny, gdy sięga głębiej, aż do błony śluzowej.

Krótko mówiąc: typ USG oraz sposób jego wykonania mają ogromny wpływ na wykrywalność endometriozy. USG przeprowadzone „przy okazji” wizyty kontrolnej to coś zupełnie innego niż celowane, specjalistyczne badanie w ośrodku referencyjnym.

Co decyduje o tym, że USG „widzi” endometriozę – kluczowe czynniki

Dwie pacjentki z bardzo podobnymi objawami mogą usłyszeć po USG zupełnie różne komunikaty: „wszystko wygląda prawidłowo” lub „obraz sugeruje endometriozę”. Z czego to wynika? Diagnoza obrazowa to wypadkowa kilku elementów.

Doświadczenie i specjalizacja wykonującego USG

Ultrasonograf to tylko narzędzie. Różnica między „zwykłym” USG ginekologicznym a specjalistyczną oceną pod kątem endometriozy to przede wszystkim wiedza i praktyka osoby badającej. Lekarz doświadczony w tym obszarze:

• zna typowe lokalizacje ognisk endometrialnych,
• stosuje rozszerzony protokół badania (ocena tylnego przedziału, więzadeł, jelita),
• umie interpretować subtelne objawy pośrednie – np. ograniczoną ruchomość narządów czy nieregularną powierzchnię otrzewnej,
• potrafi różnicować torbiel endometrialną z innymi rodzajami torbieli jajnika.

W praktyce oznacza to, że ten sam aparat USG w rękach dwóch różnych lekarzy może „zobaczyć” zupełnie inne rzeczy. Pacjentka, która przez lata słyszała „USG ok”, w ośrodku specjalistycznym często po raz pierwszy otrzymuje opis: „obraz zgodny z głęboko naciekającą endometriozą”. To nie jest „magia nowego sprzętu” – to przede wszystkim umiejętność patrzenia w odpowiednie miejsca.

Rodzaj i zaawansowanie zmian endometrialnych

Endometrioza jest chorobą dynamiczną. W ciągu lat może:

• przechodzić z formy powierzchownej w głębiej naciekającą,
• tworzyć torbiele jajnikowe,
• powodować narastające zrosty.

Im bardziej zaawansowane i „masywne” są zmiany, tym łatwiej je zobrazować w USG. Znowu kluczowa jest jednak logika: dobrze wykonane USG może stosunkowo nieźle ocenić postać umiarkowaną i ciężką, ale we wczesnych stadiach obraz bywa jeszcze zupełnie prawidłowy. To właśnie w takich sytuacjach pacjentki z wieloletnim bólem słyszą: „nic nie widać, wszystko w normie”, co bywa bardzo frustrujące.

Techniczne możliwości aparatu i warunki badania

Nowoczesne ultrasonografy oferują:

• wysoką rozdzielczość obrazu,

Znaczenie przygotowania do badania i momentu cyklu

Na jakość obrazu USG wpływa nie tylko aparat i osoba badająca, lecz także pacjentka – a dokładniej: sposób przygotowania do badania i dzień cyklu.

Przy podejrzeniu endometriozy lekarz może zalecić:

• opróżnienie odbytnicy (np. poprzez lekkostrawną dietę dzień wcześniej lub wlewkę doodbytniczą) – zmniejsza ilość gazów i mas kałowych, poprawiając widoczność jelit i przegrody odbytniczo-pochwowej,
• umiarkowanie wypełniony pęcherz przy części badań – zbyt pusty utrudnia ocenę ściany, zbyt pełny ogranicza manewrowanie głowicą,
• unikanie ciężkich posiłków i napojów gazowanych bezpośrednio przed badaniem – mniej gazów, lepszy obraz.

Znaczenie ma też faza cyklu miesiączkowego. U części pacjentek:

• w drugiej fazie cyklu endometrium jest grubsze, a drobne torbiele czynnościowe częstsze – łatwiej pomylić je z innymi zmianami,
• w okolicy miesiączki dolegliwości bólowe bywają tak nasilone, że dokładna ocena ruchomości narządów jest niemal niemożliwa.

Często najlepiej ocenia się miednicę w pierwszej połowie cyklu (po miesiączce), gdy obraz jajników i macicy jest spokojniejszy. Nie jest to jednak sztywna reguła – przy ostrych dolegliwościach badanie wykonuje się w każdym momencie.

Opis badania USG a realny obraz sytuacji

Wynik USG to nie tylko to, co lekarz widzi na ekranie, ale też to, co potem zapisze w opisie. Dwa opisy tego samego badania potrafią różnić się diametralnie – od „bez odchyleń” po szczegółową charakterystykę wielu zmian.

W praktyce, przy podejrzeniu endometriozy, opis powinien zawierać m.in.:

• dokładny opis jajników – wymiary, obecność torbieli, ich zawartość (jednorodna, „szklana szyba”, drobne echy), grubość ściany, przegrody,
• ocenę tylnej ściany macicy i ewentualnego zaciągnięcia w kierunku odbytnicy,
• informację o widoczności i wyglądzie więzadeł krzyżowo-macicznych,
• opis przegrody odbytniczo-pochwowej, ewentualnych guzków, nacieków, nieregularności,
• ruchomość narządów podczas prób uciskowych (tzw. „sliding sign”),
• ewentualny płyn w zatoce Douglasa i jego ilość,
• informacje o ścianie jelita, pęcherza, moczowodów – jeśli były oceniane.

Krótka adnotacja „macica i jajniki prawidłowe” nie daje odpowiedzi na pytanie, czy endometrioza głęboka została w ogóle wykluczona, czy po prostu nie była szczególnie analizowana.

Pacjentka ma prawo zapytać lekarza wprost: czy badanie było wykonywane pod kątem endometriozy, jakie struktury były oceniane i czy są jakieś ograniczenia w interpretacji wyniku.

Czego USG nie powie o endometriozie – ważne ograniczenia

Obraz USG, nawet przy bardzo doświadczonym operatorze, nie zastąpi pełnego obrazu klinicznego. Są obszary, w których ultrasonografia ma wyraźne granice.

Nasilenie bólu a „ciężkość” obrazu w USG

Ból to najbardziej dokuczliwy objaw endometriozy, ale jego natężenie nie idzie w parze z „bogactwem” obrazu USG. Możliwe są dwie skrajne sytuacje:

• rozległe torbiele i nacieki jelit z umiarkowanymi dolegliwościami,
• prawidłowy obraz USG przy bardzo silnych bólach miesiączkowych i przewlekłym bólu miednicy.

USG nie mierzy bólu. Pokazuje zmiany anatomiczne, a te nie zawsze tłumaczą wszystkie objawy. Z tego powodu zdanie „nic nie widać, więc na pewno nic poważnego się nie dzieje” jest nieuprawnionym skrótem myślowym.

Brak możliwości rozpoznania wszystkich typów endometriozy

Choć w literaturze wyróżnia się kilka głównych postaci choroby, dla ultrasonografii część z nich pozostaje niemal niewidoczna. USG ma ograniczone możliwości w przypadku:

• powierzchownej endometriozy otrzewnowej – plamki, drobne nadżerki, siateczka zrostów bez masy guza,
• mikroskopijnych ognisk na jelicie, pęcherzu, otrzewnej przepony – nie tworzą uchwytnych zmian strukturalnych,
• ognisk zlokalizowanych wysoko w jamie brzusznej (np. w okolicy przepony, wątroby) – nawet najlepsza sonda przezpochwowa tam nie sięga.

Dlatego uzyskany wynik może brzmieć: „bez cech endometriozy głęboko naciekającej w miednicy mniejszej”, ale nie wykluczać samej choroby jako takiej. Jest to subtelna, lecz ważna różnica.

Ocenianie zrostów tylko pośrednio

Zrostów nie widać jako „sznureczków” czy „blizn” na USG. Można je jedynie podejrzewać na podstawie objawów pośrednich, takich jak:

• brak „ślizgania się” macicy i jajników względem siebie przy ucisku głowicą,
• nietypowe, „usztywnione” położenie narządów,
• unieruchomione torbiele lub jajniki „przyklejone” do ściany miednicy.

Stopień zaawansowania zrostów, ich rozprzestrzenienie w jamie brzusznej i wpływ na jelita czy żołądek najlepiej ocenia się podczas laparoskopii. USG może jedynie zasugerować ich obecność i z grubsza określić, które okolice są najbardziej podejrzane.

Brak „pewności 100%” – dlaczego negatywny wynik nie kończy diagnostyki

Ultrasonografia, nawet w najlepszych rękach, nie daje stuprocentowej gwarancji wykluczenia endometriozy. Wynik „USG bez zmian” może oznaczać:

• rzeczywisty brak zmian widocznych obrazowo,
• zbyt wczesny etap choroby,
• zmiany umiejscowione poza zasięgiem badania (np. nadprzeponowo),
• niewystarczająco ukierunkowane badanie.

Dlatego w praktyce klinicznej to objawy, wywiad i odpowiedź na leczenie są równie ważne jak wynik USG. U części kobiet rozpoznanie endometriozy stawia się dopiero na podstawie obrazu laparoskopowego i badania histopatologicznego, pomimo wcześniejszych prawidłowych badań obrazowych.

Najczęstsze nieporozumienia wokół USG i endometriozy

Kilka powtarzających się mitów sprawia, że pacjentki czują się zdezorientowane i często niesłusznie bagatelizują swoje objawy.

„Skoro USG jest dobre, na pewno to nie endometrioza”

To jedno z najczęściej powtarzanych zdań. Tymczasem brak zmian w USG oznacza jedynie, że:

• nie stwierdzono typowych torbieli endometrialnych,
• nie uwidoczniono nacieków głębokich o odpowiednich rozmiarach,
• nie zauważono wyraźnych objawów pośrednich zrostów.

Nie daje to jednak pełnej odpowiedzi na pytanie, skąd biorą się bóle, trudności z zajściem w ciążę czy dolegliwości jelitowe. U części kobiet, mimo „ładnego” obrazu USG, ostateczne rozpoznanie endometriozy pada dopiero po latach, podczas laparoskopii wykonywanej np. z powodu niepłodności.

„USG zawsze wykryje torbiel endometrialną”

Torbiele endometrialne zazwyczaj mają dość charakterystyczny wygląd, ale:

• małe zmiany (poniżej 1–1,5 cm) mogą być trudne do odróżnienia od drobnych torbieli czynnościowych,
• u młodych, bardzo szczupłych dziewcząt lub przy dużej ilości gazów w jelitach obraz bywa niejednoznaczny,
• torbiel może częściowo opróżnić się lub krwawić, zmieniając swój wygląd w czasie.

Zdarza się też sytuacja odwrotna – torbiel czynnościowa lub krwotoczna jest w opisie nazywana „podejrzaną o endometrialną”, a dopiero kontrolne USG po cyklu czy dwóch pokazuje jej całkowite zniknięcie. Dlatego przy wątpliwościach często planuje się kontrolne badanie po kilku tygodniach.

„Jedno dobre USG wystarczy, żeby mieć temat z głowy”

Endometrioza to proces przewlekły i zmienny w czasie. Prawidłowe USG wykonane kilka lat temu u dwudziestolatki nie daje gwarancji, że w wieku trzydziestu lat choroba się nie rozwinęła. Zmiany mogą pojawić się później, pod wpływem:

• zmian hormonalnych,
• odstawienia lub włączenia antykoncepcji,
• ciąży i połogu,
• przebytych zabiegów operacyjnych w obrębie miednicy.

Dlatego przy narastaniu objawów lub pojawieniu się nowych dolegliwości sensowne jest powtórzenie badania – najlepiej u osoby mającej doświadczenie w diagnostyce endometriozy, nawet jeśli wcześniejsze USG było „idealne”.

„Jak lekarz nic nie mówił o endometriozie, to znaczy, że jej nie mam”

USG wykonywane rutynowo przy kontroli ginekologicznej skupia się zwykle na ocenie:

• endometrium,
• obecności mięśniaków,
• torbieli prostych jajnika,
• owulacji (pęcherzyki jajnikowe).

Bez wyraźnego powodu (dolegliwości bólowych, niepłodności, wyraźnego podejrzenia) wielu lekarzy nie wchodzi głęboko w diagnostykę endometriozy. Brak komentarza w opisie typu „bez cech endometriozy” nie oznacza więc, że choroba została aktywnie wykluczona; często znaczy jedynie, że nie wykonywano ukierunkowanego na nią protokołu.



Kiedy USG to za mało – dalsza diagnostyka i kolejne kroki

USG jest podstawowym narzędziem, ale nie jedynym. U wielu pacjentek, szczególnie z bardziej złożonym obrazem klinicznym, konieczne bywa sięgnięcie po inne metody.

Rezonans magnetyczny (MRI) w ocenie endometriozy

Rezonans magnetyczny miednicy stanowi cenne uzupełnienie USG, zwłaszcza gdy:

• podejrzewa się głęboko naciekającą endometriozę jelit, przegrody odbytniczo-pochwowej, pęcherza,
• obraz USG jest niejasny lub sprzeczny z nasileniem objawów,
• planowana jest rozległa operacja i trzeba dokładnie zaplanować jej zakres.

MRI lepiej niż USG ocenia m.in. grubość i zasięg nacieków w ścianie jelita oraz struktury położone nieco wyżej w jamie brzusznej. Nie zastępuje jednak ultrasonografii – raczej uzupełnia ją i porządkuje „układ mapy” przed zabiegiem.

Laparoskopia diagnostyczno-lecznicza

Laparoskopia pozostaje złotym standardem do ostatecznego potwierdzenia endometriozy, szczególnie w przypadkach:

• wielu lat silnych dolegliwości bólowych przy prawidłowych badaniach obrazowych,
• niepłodności o niejasnej przyczynie,
• podejrzenia rozległej endometriozy wymagającej jednoczasowego leczenia chirurgicznego.

Podczas laparoskopii chirurg ogląda jamę brzuszną i miednicę „od środka”, może usuwać ogniska, wypalać je lub wycinać, uwalniać zrosty i pobierać wycinki do badania histopatologicznego. To jedyna metoda, która umożliwia bezpośrednią ocenę powierzchownych ognisk otrzewnowych, niedostępnych dla USG.

Znaczenie wywiadu, badania ginekologicznego i obserwacji własnego ciała

Diagnostyka endometriozy nie opiera się wyłącznie na obrazowaniu. Równie istotne są:

• szczegółowy wywiad – charakter bólu, jego związek z cyklem, współżyciem, wypróżnianiem,
• badanie ginekologiczne – ocena ruchomości macicy, bolesności przy poruszaniu szyjką, wyczuwalnych guzków w sklepieniach pochwy,
• obserwacja pacjentki – np. dzienniczek bólu, notowanie nasilenia objawów w kolejnych fazach cyklu.

USG jest tylko jednym z elementów układanki. U części pacjentek to właśnie bardzo typowy wywiad i badanie przedmiotowe przesądzają o decyzji o dalszej, bardziej inwazyjnej diagnostyce – mimo pozornie „spokojnego” obrazu w ultrasonografii.

Jak przygotować się do USG przy podejrzeniu endometriozy

To, jak przebiegnie i co pokaże badanie, zależy nie tylko od sprzętu i lekarza, lecz także od przygotowania pacjentki. Kilka prostych działań może ułatwić ocenę narządów miednicy.

Rodzaj badania a przygotowanie

Przy diagnostyce endometriozy najczęściej wykorzystuje się dwa typy USG:

• USG przezpochwowe (TV) – podstawowe, o największej rozdzielczości dla miednicy mniejszej,
• USG przezbrzuszne – uzupełniające, szczególnie u dziewcząt, kobiet bez współżycia lub w ciąży.

Przed standardowym USG przezpochwowym zwykle nie ma konieczności specjalnych przygotowań poza opróżnieniem pęcherza tuż przed wejściem do gabinetu. Inaczej bywa przy badaniach bardziej zaawansowanych, np. ukierunkowanych na ocenę jelit.

Dieta, jelita i gazy – dlaczego mają znaczenie

Gazy w jelitach utrudniają widoczność głębiej położonych struktur. Przy podejrzeniu endometriozy jelitowej część ośrodków zaleca:

• ograniczenie produkty wzdymających (fasola, kapusta, napoje gazowane) dzień–dwa przed badaniem,
• nieprzejadanie się tuż przed wizytą,
• czasem przyjęcie delikatnego środka przeczyszczającego lub czopka – wyłącznie zgodnie z instrukcją lekarza.

Takie zalecenia nie są obowiązkowe przy każdym USG, ale przy wątpliwościach diagnostycznych potrafią wyraźnie poprawić jakość obrazu.

Kiedy najlepiej wykonać USG w cyklu

U kobiet miesiączkujących przy planowaniu diagnostyki endometriozy zwykle preferuje się:

• pierwszą połowę cyklu (ok. 5–12 dzień) – endometrium jest cieńsze, mniej torbieli czynnościowych, łatwiej odróżnić zmiany podejrzane,
• unikanie badania w czasie bardzo obfitego krwawienia, jeśli nie ma pilnej potrzeby – krew w jamie macicy może zaburzać ocenę.

U pacjentek na ciągłej antykoncepcji hormonalnej lub innych terapiach, które „wygładzają” cykl, znaczenie konkretnego dnia jest mniejsze, nadal jednak bywa, że lekarz zaleci wizytę w określonym przedziale czasowym.

Jak rozmawiać z lekarzem przed badaniem

Im dokładniejszy obraz objawów, tym lepiej można ukierunkować badanie. Przed wejściem do gabinetu warto przygotować krótką „ściągę” obejmującą:

• kiedy bolesność jest największa (przed okresem, w trakcie, po, niezależnie od cyklu),
• czy ból nasila się przy współżyciu, wypróżnianiu, oddawaniu moczu,
• historię zabiegów w miednicy (cesarskie cięcia, laparotomie, histeroskopia, zabiegi na jajnikach),
• dotychczasowe leczenie hormonalne i jego wpływ na objawy.

Krótkie, konkretne informacje pomagają lekarzowi zadać właściwe pytania i skupić się na najbardziej podejrzanych obszarach.

Jak wygląda dobrze przeprowadzone USG „pod kątem endometriozy”

Pacjentki często porównują opisy badań i zastanawiają się, czy lekarz „szukał endometriozy”. Kilka elementów zwykle świadczy o szerszym, ukierunkowanym podejściu.

Systematyczna ocena struktur miednicy

Przy badaniu nastawionym na endometriozę oprócz macicy i jajników lekarz powinien przeanalizować m.in.:

• przegrodę odbytniczo-pochwową,
• okolice zatoki Douglasa (najniższe miejsce jamy otrzewnej w miednicy),
• ścianę pęcherza moczowego od strony pochwy,
• fragmenty jelita grubego dostępne w USG przezpochwowym lub przezodbytniczym, jeśli jest wykonywane.

W praktyce w opisie pojawiają się wtedy informacje o ruchomości narządów, obecności ewentualnych nacieków, grubości ściany jelita czy zatarciu granic pomiędzy sąsiadującymi strukturami.

Badanie techniką „ślizgu” (sliding sign)

Jednym z elementów zaawansowanego badania jest ocena tzw. sliding sign – ślizgania się macicy i jelit względem siebie przy delikatnym ucisku głowicą. Brak ślizgu może sugerować zrosty lub endometriozę naciekającą otrzewną.

W opisie może pojawić się wtedy sformułowanie typu: „obecny/zniesiony objaw ślizgania między tylną ścianą macicy a odbytnicą” lub odniesienie do oceny ruchomości narządów.

Dokumentacja zdjęciowa i opis

Rozbudowany opis nie zawsze oznacza poważne zmiany, ale zwykle świadczy o tym, że badanie było dokładne. Przy podejrzeniu endometriozy lekarz często:

• dołącza kilka zdjęć z zaznaczeniem podejrzanych obszarów,
• opisuje wielkość, kształt i echogeniczność torbieli lub nacieków,
• wspomina o podejrzeniu określonego stopnia zaawansowania zmian (np. wg klasyfikacji ENZIAN w zakresie głębokich nacieków – choć nie zawsze formalnie).

Sam lakoniczny opis z adnotacją „USG w normie” nie musi oznaczać, że endometrioza została wykluczona – może natomiast sugerować, że badanie miało charakter rutynowy, a nie specjalistyczny.

Granice USG w porównaniu z dolegliwościami – dlaczego badanie bywa „zbyt małe” do problemu

Napięcie między silnymi objawami a spokojnym obrazem USG jest częstym źródłem frustracji. Warto zrozumieć, skąd bierze się ta rozbieżność.

Ból nie zawsze zależy od wielkości zmiany

Niewielkie ognisko na otrzewnej, niewidoczne w badaniu, może generować znacznie silniejszy ból niż widoczna torbiel na jajniku. Wynika to z:

• lokalizacji (np. blisko splotów nerwowych),
• reakcji zapalnej w otoczeniu,
• indywidualnej wrażliwości na bodźce bólowe,
• współistnienia innych schorzeń (np. zespołu jelita drażliwego, napięciowych bólów mięśni dna miednicy).

Dlatego negatywny wynik USG nie unieważnia zgłaszanych objawów – pokazuje jedynie, że nie znaleziono zmian uchwytnych w tej metodzie obrazowania.

Zespół bólowy miednicy mniejszej a endometrioza

U części kobiet przewlekły ból miednicy mniejszej wynika z kilku nakładających się problemów: lekkiej lub trudno uchwytnej endometriozy, wzmożonego napięcia mięśni dna miednicy, nadwrażliwości jelit, czasem także obciążeń psychicznych.

USG pokaże jedynie to, co jest strukturalnie zmienione. Nie wskaże napiętych mięśni, nie oceni funkcji jelit, nie „zobaczy” poziomu stresu. Dlatego przy utrzymujących się bólach sensowne bywa włączenie do opieki:

• fizjoterapeuty uroginekologicznego,
• gastroenterologa (szczególnie przy nasilonych dolegliwościach jelitowych),
• psychologa lub psychiatry, kiedy ból znacząco wpływa na funkcjonowanie i nastrój.

Przykład z praktyki

Typową sytuacją jest młoda kobieta z silnymi bólami miesiączkowymi, kilkukrotnie hospitalizowana z powodu „ostrego brzucha”. Kolejne USG – wykonywane w trybie ostrodyżurowym – nie wykazują patologii poza niewielkimi torbielkami czynnościowymi. Dopiero ukierunkowane badanie u specjalisty z doświadczeniem w endometriozie, połączone z wywiadem i badaniem ginekologicznym, budzi podejrzenie endometriozy powierzchownej i prowadzi do decyzji o laparoskopii.

Jak rozmawiać o wynikach USG i planować dalsze kroki

Rozpoznanie lub wykluczenie endometriozy rzadko odbywa się podczas jednej wizyty. Proces ten wymaga dialogu, w którym pacjentka ma prawo zadawać pytania i wyrażać wątpliwości.

Jakie pytania zadać po badaniu

Po otrzymaniu wyniku badania można zapytać lekarza m.in. o:

• Jakie struktury dokładnie były oceniane pod kątem endometriozy?
• Czy widzi Pan/Pani jakiekolwiek pośrednie cechy mogące świadczyć o zrostach lub naciekach?
• Czy w mojej sytuacji zasadne jest wykonanie MRI lub powtórzenie USG w innym terminie?
• Jakie inne przyczyny mogą tłumaczyć moje objawy, jeśli USG jest prawidłowe?

Takie pytania pomagają doprecyzować, na ile badanie było ukierunkowane na endometriozę oraz jaki jest następny krok – obserwacja, leczenie hormonalne, zmiana stylu życia, dalsza diagnostyka.

Kiedy warto zasięgnąć drugiej opinii

Druga opinia nie jest wyrazem braku zaufania, ale elementem odpowiedzialnej troski o własne zdrowie – zwłaszcza przy długotrwałych dolegliwościach. Rozważenie konsultacji u innego specjalisty ma sens, gdy:

• objawy są silne i narastające, a kolejne badania kończą się stwierdzeniem „wszystko w porządku”,
• opis USG jest bardzo lakoniczny, bez informacji o strukturach typowych dla endometriozy,
• nie ma spójnego planu dalszego postępowania (np. „proszę brać leki przeciwbólowe i czekać” przez kolejne miesiące).

Przydatne bywa zabranie na konsultację poprzednich wyników, listy przyjmowanych leków i krótkiego opisu dotychczasowych prób leczenia.

Rola USG w monitorowaniu leczenia endometriozy

Ultrasonografia jest wykorzystywana nie tylko do postawienia wstępnego rozpoznania, lecz także do oceny efektów terapii i ewentualnych powikłań.

Kontrola torbieli endometrialnych

Przy stwierdzonej torbieli endometrialnej standardem jest jej okresowa kontrola. Częstotliwość zależy od wielu czynników: wielkości zmiany, nasilenia objawów, planów rozrodczych, zastosowanego leczenia.

Podczas kolejnych USG ocenia się:

• wielkość torbieli (czy rośnie, czy pozostaje stabilna),
• strukturę wewnętrzną (czy nie pojawia się coś niepokojącego, np. brodawkowate rozrosty),
• wpływ torbieli na otoczenie – przemieszczenie jajnika, podejrzenie zrostów.

W niektórych przypadkach, zwłaszcza u kobiet planujących ciążę, nawet dość duże torbiele początkowo obserwuje się, łącząc USG z leczeniem hormonalnym, zanim zapadnie decyzja o operacji.

Ocena efektów leczenia hormonalnego

Hormonalne leczenie endometriozy nie „leczy” choroby przyczynowo, ale hamuje aktywność ognisk i często zmniejsza objawy. W USG może to przejawiać się:

• stabilizacją lub niekiedy nieznacznym zmniejszeniem torbieli,
• brakiem pojawiania się nowych zmian,
• spokojnym obrazem endometrium i jajników.

Brak istotnej poprawy w obrazie USG przy jednoczesnym zmniejszeniu bólu nie oznacza niepowodzenia leczenia – świadczy jedynie o tym, że poprawa dotyczy głównie czynnościowego „uspokojenia” ognisk, a nie całkowitej regresji strukturalnych zmian.

USG po zabiegach operacyjnych

Po laparoskopii lub większej operacji w obrębie miednicy USG pomaga ocenić:

• czy torbiele lub nacieki nie odrastają w krótkim czasie,
• stan pozostawionego jajnika (jeżeli jeden został usunięty),
• ewentualne płyny lub zbiorniki krwi, które mogą wymagać interwencji.

Badanie pooperacyjne zwykle planuje się indywidualnie – w zależności od zakresu zabiegu i rodzaju usuniętych zmian.

USG a emocje pacjentki – jak zadbać o siebie w procesie diagnostycznym

Przewlekły ból, niepewność co do diagnozy i kolejne, często sprzeczne wyniki badań mocno obciążają psychicznie. Samo oczekiwanie na USG lub jego wynik bywa źródłem dużego stresu.

Świadome podejście do wyniku

W praktyce pomocne bywa przyjęcie, że:

• USG jest narzędziem pomocniczym, a nie „wyrocznią”,

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czy endometriozę zawsze widać w USG?

Nie, endometriozy nie zawsze widać w USG. Badanie może wykazać część zmian, np. torbiele endometrialne jajnika („torbiele czekoladowe”) czy większe nacieki, ale drobne, powierzchowne ogniska często pozostają niewidoczne. Dotyczy to zwłaszcza wczesnych stadiów choroby i zmian zlokalizowanych na otrzewnej.

USG pokazuje głównie „produkty uboczne” endometriozy – torbiele, większe nacieki, zrosty oraz przemieszczenie narządów. Brak zmian w USG nie oznacza więc automatycznie, że endometriozy na pewno nie ma.

Czy prawidłowe USG wyklucza endometriozę?

Prawidłowy wynik USG nie wyklucza endometriozy. Badanie może być całkowicie w normie, a pacjentka nadal może mieć dolegliwości wynikające z mikroskopijnych lub powierzchownych ognisk, których USG nie jest w stanie uwidocznić.

Dlatego w diagnozowaniu endometriozy lekarz opiera się nie tylko na USG, ale też na:

• dokładnym wywiadzie (m.in. ból miesiączkowy, ból przy współżyciu, problemy z wypróżnianiem lub oddawaniem moczu),
• badaniu ginekologicznym,
• innych badaniach obrazowych (np. rezonans),
• a w razie potrzeby – laparoskopii diagnostycznej.

Jak wygląda endometrioza na USG?

Najłatwiej rozpoznawalną postacią endometriozy w USG są torbiele endometrialne jajnika. Mają zwykle jednorodną, „mleczną” lub drobnoziarnistą zawartość, stosunkowo grubą, ale gładką ścianę i zazwyczaj brak wyraźnych brodawek w środku. W opisie USG lekarz może użyć sformułowań typu „torbiel o obrazie sugerującym charakter endometrialny”.

W przypadku głęboko naciekającej endometriozy (DIE) w USG można opisać m.in. hipoechogeniczne guzki w przegrodzie odbytniczo-pochwowej, pogrubiałe, niejednorodne więzadła krzyżowo-maciczne, zaciągnięcie tylnej ściany macicy czy ograniczoną ruchomość narządów sugerującą zrosty.

Jakie USG jest najlepsze do wykrywania endometriozy?

Za standard w diagnostyce narządów miednicy mniejszej u dorosłych kobiet uznaje się USG przezpochwowe (transwaginalne). Pozwala ono zbliżyć głowicę do macicy, jajników i przegrody odbytniczo-pochwowej, uzyskać obraz o wysokiej rozdzielczości oraz ocenić ruchomość narządów (np. obecność zrostów).

W wykrywaniu głęboko naciekającej endometriozy pomocne bywa także USG przezodbytnicze, wykonywane przez specjalistę zajmującego się tą chorobą. USG przezbrzuszne ma mniejszą czułość w wykrywaniu drobnych zmian i zwykle służy raczej do wstępnej oceny, szczególnie u dziewcząt, które nie współżyją.

Czy wynik „podejrzenie endometriozy w USG” oznacza, że na pewno ją mam?

Nie, opis „obraz sugeruje endometriozę” lub „zmiana o charakterze endometrialnym” to silna przesłanka, ale nie stuprocentowe potwierdzenie. W USG istnieją zmiany, które mogą wyglądać podobnie (np. niektóre torbiele jajnika innego typu), dlatego ostateczne rozpoznanie należy do lekarza prowadzącego.

Definitywne potwierdzenie rodzaju zmiany zwykle daje dopiero badanie histopatologiczne materiału pobranego podczas zabiegu (np. usunięcia torbieli). Decyzja o leczeniu opiera się jednak na całości obrazu klinicznego, a nie tylko na jednym badaniu.

Czy endometrioza może się „pojawić” po prawidłowym USG kilka miesięcy wcześniej?

Tak. Endometrioza może się rozwijać w czasie, a torbiele endometrialne czy nacieki mogą być niewidoczne w jednym badaniu i pojawić się dopiero po kilku miesiącach. Zdarza się również, że małe torbiele na początku są przeoczone lub uznane za nieistotne zmiany czynnościowe.

Dlatego przy utrzymujących się lub nasilających objawach (np. silne bóle miesiączkowe, ból przy współżyciu, problemy z wypróżnianiem w czasie miesiączki) warto powtarzać USG u lekarza doświadczonego w diagnostyce endometriozy, a w razie potrzeby rozważyć dalszą diagnostykę.

Czy mikroskopijne ogniska endometriozy da się wykryć w USG?

Mikroskopijnych, powierzchownych ognisk endometriozy zazwyczaj nie da się zobaczyć w USG – nawet bardzo dobrej jakości. Są one zbyt małe, płaskie i nie tworzą masy o wyraźnie odmiennych właściwościach akustycznych, która dawałaby kontrast w obrazie ultrasonograficznym.

Takie ogniska mogą jednak wywoływać znaczące dolegliwości bólowe. W sytuacjach, gdy objawy są silne, a USG nie pokazuje wyraźnych zmian, lekarz może rozważyć inne metody diagnostyczne, w tym rezonans magnetyczny lub laparoskopię diagnostyczną.

Najważniejsze lekcje

• USG może uwidocznić część zmian w endometriozie (np. torbiele, większe nacieki, zrosty), ale nie wykrywa wszystkich postaci choroby, zwłaszcza we wczesnych stadiach i w nietypowych lokalizacjach.
• Prawidłowy wynik USG nie wyklucza endometriozy, a sam opis „podejrzenie endometriozy w USG” nie jest ostatecznym potwierdzeniem diagnozy – to tylko fragment szerszej diagnostyki.
• Najłatwiej rozpoznawalne w USG są torbiele endometrialne jajników, które mają dość charakterystyczny obraz, ale małe zmiany mogą zostać przeoczone, a podobnie wyglądające torbiele nie zawsze są endometriozą.
• Głęboko naciekająca endometrioza (DIE) może być dobrze uwidoczniona w nowoczesnym, celowanym USG (przezpochwowym lub przezodbytniczym), pod warunkiem że badanie wykonuje doświadczony specjalista, który aktywnie szuka tych zmian.
• Mikroskopijne, powierzchowne ogniska endometriozy na otrzewnej są praktycznie niewidoczne w USG, mimo że mogą powodować nasilone dolegliwości bólowe; zwykle wymagają diagnostyki laparoskopowej.
• Na jakość diagnostyki USG w endometriozie wpływają: rodzaj zastosowanego badania (przezbrzuszne vs przezpochwowe/przezodbytnicze), jakość aparatu oraz doświadczenie lekarza wykonującego badanie.

Te artykuły mogą Cię zainteresować:

• 

  USG ginekologiczne tylko w ciąży? Obalamy mity

• 

  USG ginekologiczne a zaburzenia cyklu – co może wykryć?

• 

  Fakty i mity o USG transwaginalnym

• 

  Co potrafi nowoczesne USG 3D/4D?

• 

  Czy każda kobieta powinna robić USG transwaginalne?

• 

  Kiedy najlepiej wykonać USG piersi?